Бестемше балабақшада: тәрбиешіге арналған нұсқаулық
Бестемше — тоғызқұмалақтың ықшам түрі, мектепке дейінгі балаларға шамамен 5 жастан бастап лайық. Әр ойыншыда 5 отау, тақтада 50 құмалақ, ұтудың бір ғана ережесі бар, ал партия бірнеше минутқа созылады. Бұл бет — тәрбиешілерге арналған нұсқаулық: ережені балаға қалай түсіндіру, бір сабақтың құрылымы, ұйымдастырылған іс-әрекет идеялары, топтағы жарыс және интерактивті панельдегі онлайн тақта.
Тоғызқұмалақта 162 құмалақ пен тұздық бар, оны кішкентай балаға бірден үйрету қиын. Бестемше сол ойынның «кішкентай інісі»: отау аз, құмалақ аз, тұздық жоқ. Бала бір сабақта ережені түсініп, ойнай бастайды. Жүріс пен жұп санмен ұту тоғызқұмалақтағыдай болғандықтан, бестемшені меңгерген бала кейін тоғызқұмалаққа оңай ауысады.
Бестемше — ұлттық ойын. Ол балаға «отау», «қазан», «құмалақ» сияқты сөздерді ойын арқылы таныстырады және қазақтың дәстүрлі ойындарына қызығушылық оятады.
Ойын балаға не береді
Санау. Әр жүрісте бала құмалақты бір-бірден салып, санайды.
Жұп және тақ ұғымы. Ұту ережесі жұп санға негізделген: «қос-қостан бөлінсе — аласың».
Алдын ала ойлау. Жүрер алдында соңғы құмалақ қайда түсетінін болжауға үйренеді.
Кезекпен ойнау және ережені сақтау. Әр ойыншы өз кезегін күтеді.
Ұтылуды көтере білу. Партия қысқа, сондықтан ұтылған бала бірден қайта ойнай алады.
Бір сабақта қалай үйрету: 5 қадам
Тақтамен танысу. Балалармен бірге отауларды санаңыз: әр жақта бес, әр отауда бес құмалақ. «Бес» сөзі ойынның атауында тұрғанын айтыңыз.
Себу. «Біреуі үйде қалады, қалғаны жолға шығады» деген сөзбен жүрісті көрсетіңіз: бір құмалақ отауда қалады, қалғаны оңға қарай бір-бірден түседі. Жалғыз құмалақ келесі отауға көшеді.
Ұту. Соңғы құмалақ қарсыластың отауына түсіп, онда жұп сан болса, бәрі сенікі. Санау үшін құмалақтарды қос-қостан қойып көрсетіңіз.
Мақсат. Кім 26 құмалақ жинаса, сол жеңеді. Ересек топқа атсырауды түсіндіріңіз: бір ойыншының қатары босаса, тақтадағы бар құмалақты екіншісі алады. Ең кішкентайлармен алғашқы ойындарда атсырауды кейінге қалдыруға болады.
Ойын. Балаларды жұпқа бөліп ойнатыңыз немесе интерактивті панельде бүкіл топпен бірге компьютердің «Жаңадан бастаушы» деңгейіне қарсы ойнаңыз: әр жүрісті балалар бірге санайды.
Ұйымдастырылған іс-әрекет (ҰІӘ, ҰОҚ) идеялары
«Алаңдағы бестемше». Еденге немесе ауладағы алаңға 10 шеңбер мен 2 үлкен «қазан» салыңыз. Құмалақ орнына жұмсақ доп немесе асық алыңыз. Балалар отауларды аралап, құмалақты өздері «себеді».
«Қайда түседі?» Тәрбиеші жүрісті атайды, балалар соңғы құмалақ қай отауға түсетінін болжайды, сосын тексереді.
«Жұп па, тақ па?» Отаудағы құмалақты санап, оны жұп немесе тақ деп табу — математикалық түсініктерді қалыптастыруға арналған шағын ойын.
Тақтаны салу. Балалар қағазға 10 отау мен 2 қазан салып, өз тақтасын жасайды. Құмалақ ретінде бұршақ немесе түймелер жарайды.
Балалар ережені меңгерген соң топ ішінде шағын жарыс өткізуге болады. Ең қарапайым тәсіл — айналмалы жүйе: әр бала әр баламен бір партиядан ойнайды, жеңіске 1 ұпай, тең ойынға жарты ұпай беріледі. Кестені тақтаға іліп қойыңыз — балалар өз нәтижесін көргенді ұнатады. Марапатқа барлық қатысушыға мақтау қағазын дайындау жақсы, сонда ұтылған бала да ойыннан қуаныш алады.
Интерактивті панельде онлайн ойнау
9qum браузерде ашылады, ештеңе орнатудың қажеті жоқ: панельде, компьютерде, планшетте немесе телефонда жұмыс істейді. Ойнау тегін, тіркелу бір минут алады.
Оқу: бестемше курсы тірі тақтада 14 қадамнан тұрады — ереже, алғашқы тәсілдер және қалай жеңу керек. Панельде бүкіл топпен қадам-қадаммен өтуге ыңғайлы.
Жаттықтырушымен ойнау: жаттықтырушы әр жүріске баға береді және кеңес айтады. Түсіндірмелер экранда мәтінмен шығады, құрылғыда дауыс болса, дауыстап оқылады; қазақ тіліндегі дауыс барлық құрылғыда бола бермейді.
Есептер: 42 есеп — мектепалды тобы мен үлкен балаларға арналған қосымша тапсырма.
Ойын талдауы: тәрбиеші топтағы партияның жүрістерін енгізіп, қай жерде қате кеткенін панельде көрсете алады.
Ата-аналарға кеңес
Бестемшені үйде ойнау үшін арнайы тақта міндетті емес: жұмыртқа қорабы (10 ұя) мен 50 бұршақ жеткілікті. Баламен бірге ойнағанда асықпаңыз, оған жүрісті өзі санауға мүмкіндік беріңіз. Онлайн ойнағыңыз келсе, 9qum-да «Жаттықтырушымен ойнау» режимі бар: үш жаттықтырушы — Данияр, Айгерім және Аружан — тегін. Баланың сұрағына жауап таппасаңыз, «Сұрау» батырмасымен жаттықтырушыға тәулігіне 3 сұрақ тегін қоюға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бестемшені неше жастан үйретуге болады?
Шамамен 5 жастан бастауға болады. Бала бестің ішінде санай білсе, ережені бір сабақта түсінеді. Ең кішкентайлармен алғашқы ойындарды атсыраусыз, тек себу мен жұп санмен ұтуды үйретуден бастаған жөн, ал мектепалды тобында толық ережемен ойнауға болады.
Тақта болмаса, не істеуге болады?
Тақтаны қағазға салуға немесе 10 ұялы жұмыртқа қорабын пайдалануға болады, құмалақ орнына бұршақ, түйме немесе ұсақ тас жарайды. Топпен ойнау үшін 9qum онлайн тақтасын интерактивті панельде ашыңыз — ол браузерде жұмыс істейді.
Бір партия қанша уақытқа созылады?
Тәжірибелі ойыншылар бір партияны бірнеше минутта ойнайды. Балалар әр жүрісті санап, баяу ойнайды, сондықтан сабақта түсіндіру мен бір-екі партияға 20–25 минут жоспарлаған дұрыс. Партия қысқа болғандықтан, балалардың зейіні таусылмайды.
9qum-да бестемше ойнау тегін бе?
Иә. Компьютерге қарсы барлық 4 деңгейде, адамдармен және досыңызбен ойнау тегін, «Оқу» курсы мен есептер де тегін. Үш жаттықтырушы тегін, қалғандары жазылым арқылы ашылады. Тек тегін тіркелу керек, ол бір минут алады.
Ережені балаға қысқа қалай түсіндіруге болады?
Үш сөйлеммен: «Біреуі үйде қалады, қалғаны жолға шығады. Соңғы құмалақ досыңның отауында жұп сан жасаса — бәрі сенікі. Кім 26 құмалақ жинаса, сол жеңеді». Толық ереже мен мысалдар бөлек бетте берілген.